W dniach 22–23 września 2026 r. w Celje w Słowenii odbyło się Ukierunkowane Laboratorium Polityk Europejskiej Inicjatywy Miejskiej „Tam, gdzie ludzie wybierają, by zostać: tworzenie odpornych miast” (EUI Focused Policy Lab “Where People Choose to Stay: Creating Resilient Cities”). Dwudniowe spotkanie Europejskiej Inicjatywy Miejskiej (European Urban Initiative, EUI) poświęcone było wyzwaniom demograficznym małych i średnich miast oraz temu, w jaki sposób samorządy mogą reagować na spadek liczby mieszkańców, starzenie się społeczeństw, odpływ talentów i rosnące zróżnicowanie terytorialne.
Aglomerację Konińską reprezentowała Emilia Wasielewska – Dyrektorka Biura Stowarzyszenia Aglomeracja Konińska, Wiceprzewodnicząca Rady Miasta Konina oraz przedstawicielka Partnerstwa „Miasta Równości” (Cities of Equality Partnership) w ramach Agendy Miejskiej dla Unii Europejskiej (Urban Agenda for the EU, UAEU).
Drugiego dnia wydarzenia wzięła udział w panelu „Skalowanie i wdrażanie rozwiązań dla kurczących się miast – od praktyki lokalnej do ram polityk publicznych” (“Scaling & Implementing Solutions for Shrinking Cities – From Local Practice to Policy Frameworks”). W dyskusji uczestniczyli także Rüdiger Ahrend z Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD) oraz Anja Šerc z Regionalnej Agencji Rozwoju Zasavje (Regional Development Agency Zasavje). Panel moderowała ekspertka EUI Eileen Crowley.
Perspektywa miasta to za mało. Potrzebna jest perspektywa obszaru funkcjonalnego
Wystąpienie Emilii Wasielewskiej koncentrowało się na doświadczeniu Aglomeracji Konińskiej jako miejskiego obszaru funkcjonalnego. To szczególnie ważna perspektywa w debacie o demografii, ponieważ codzienne życie mieszkańców nie kończy się na granicy jednej gminy.
Mieszkaniec może mieszkać w jednej miejscowości, pracować w Koninie, korzystać ze szkoły, usług zdrowotnych czy kultury w innej gminie i każdego dnia przemieszczać się po całym obszarze funkcjonalnym. Dlatego takie kwestie jak transport publiczny, dostęp do edukacji, rynek pracy, mieszkalnictwo, usługi społeczne czy rozwój kompetencji nie powinny być analizowane wyłącznie w granicach pojedynczego samorządu.
Właśnie taki sposób myślenia pojawiał się wielokrotnie podczas wydarzenia. Doświadczenie regionu Zasavje pokazywało, że w obszarach dotkniętych transformacją gospodarczą i demograficzną trwała współpraca między gminami staje się elementem budowania odporności terytorialnej.
– Jedną z najważniejszych rzeczy, które jako Aglomeracja Konińska możemy wnieść do europejskiej dyskusji, jest właśnie perspektywa funkcjonalna. Ludzie nie organizują swojego życia według granic administracyjnych. Jeżeli rynek pracy, transport i dostęp do usług funkcjonują w skali całej aglomeracji, również polityki publiczne i finansowanie powinny coraz częściej odpowiadać na tę rzeczywistą geografię życia mieszkańców – podkreśla Emilia Wasielewska.
„Prawo do pozostania” nie oznacza zatrzymywania ludzi za wszelką cenę
Jednym z przewodnich tematów wydarzenia było prawo do pozostania (Right to Stay): stworzenie takich warunków, aby miejsce zamieszkania nie ograniczało dostępu człowieka do edukacji, pracy, mieszkania, usług czy możliwości rozwoju.
W Celje pytanie postawiono bardzo konkretnie: co miasto może zrobić, aby utalentowani ludzie chcieli zostać, wrócić po studiach lub pracy w innym miejscu i właśnie tutaj budować swoją przyszłość?
Z perspektywy Aglomeracji Konińskiej oznacza to odejście od myślenia o polityce demograficznej wyłącznie jako o „zatrzymywaniu młodych”.
– Młodzi ludzie mają prawo wyjechać, studiować, pracować i zdobywać doświadczenia. Pytanie nie brzmi więc: jak ich zatrzymać? Pytanie brzmi: czy stworzymy takie warunki, aby pozostanie lub powrót były dla nich rzeczywistym wyborem. Sama prośba „zostańcie” nie jest polityką zatrzymywania talentów. Trzeba stworzyć możliwości – mówi Emilia Wasielewska.
W praktyce oznacza to łączenie polityki gospodarczej z edukacją, dostępnością mieszkań, mobilnością, usługami publicznymi, przedsiębiorczością, przestrzeniami do pracy i nauki oraz jakością życia.
Równość ma swoją geografię
Drugi istotny obszar wystąpienia dotyczył działalności Partnerstwa „Miasta Równości” (Cities of Equality Partnership), którego członkiem jest Stowarzyszenie Aglomeracja Konińska.
Partnerstwo zwraca uwagę, że równość w mieście nie oznacza wyłącznie formalnie takich samych praw. Równie ważne jest pytanie, czy mieszkańcy rzeczywiście mają podobny dostęp do możliwości i usług niezależnie od miejsca zamieszkania, wieku, dochodu, płci, niepełnosprawności czy innych okoliczności życiowych.
– Przyszłość już się dzieje, ale jest nierówno rozłożona. Podobnie jest z równością. Ona istnieje, ale nie wszędzie i nie dla wszystkich. Dlatego równość trzeba świadomie projektować i współtworzyć. Sama deklaracja nie wystarczy – mówi Emilia Wasielewska.
Partnerstwo przyjęło trzy wzajemnie powiązane kierunki działania: badanie segregacji przestrzennej i dostępu do usług, uwzględnianie równości w instrumentach finansowania oraz rozwijanie nowych metod partycypacji i współzarządzania.
Lepsze dane: średnia dla miasta nie pokazuje wszystkiego
Pierwszym obszarem pracy Partnerstwa jest lepsza wiedza (Better Knowledge).
Cities of Equality pracuje nad ramami pozwalającymi badać, jak rzeczywiście wygląda dostęp do zatrudnienia, edukacji, mieszkalnictwa, transportu, opieki zdrowotnej i społecznej czy kultury.
Znaczenie ma nie tylko to, czy dana usługa istnieje. Trzeba również wiedzieć:
- gdzie jest zlokalizowana,
- czy mieszkańcy mogą do niej dotrzeć,
- czy jest dostępna dla osób z niepełnosprawnościami,
- czy istnieją bariery cyfrowe, finansowe lub informacyjne,
- oraz czy różne grupy mieszkańców rzeczywiście z niej korzystają.
Partnerstwo zwraca uwagę na potrzebę bardziej szczegółowych, zdezagregowanych danych, również na poziomie dzielnic i sąsiedztw. Średnia dla całego miasta czy obszaru może bowiem ukrywać bardzo duże różnice przestrzenne.
To szczególnie istotne z perspektywy obszaru funkcjonalnego takiego jak Aglomeracja Konińska. Formalna dostępność usługi w Koninie nie oznacza jeszcze, że jest ona równie dostępna dla mieszkańca miasta i osoby mieszkającej kilkadziesiąt kilometrów dalej.
Równość musi mieć wpływ na finansowanie
Drugim obszarem pracy Partnerstwa jest lepsze finansowanie (Better Funding).
Cities of Equality analizuje, w jaki sposób kryteria równości mogą zostać włączone do projektowania, wdrażania i oceny instrumentów finansowych. Chodzi o odejście od sytuacji, w której „równość” pozostaje jedynie zasadą horyzontalną wpisaną do dokumentacji projektu.
Partnerstwo zwraca uwagę, że nawet duże, potrzebne inwestycje mogą utrwalać nierówności, jeżeli na etapie ich projektowania nie analizuje się wpływu na poszczególne grupy mieszkańców. Dotyczy to infrastruktury, transportu, mieszkalnictwa, edukacji czy działań związanych z rynkiem pracy.
– Dla mnie jednym z najważniejszych pytań dotyczących funduszy europejskich nie powinno być wyłącznie: ile wydaliśmy? Powinniśmy pytać: kto dzięki tej inwestycji znalazł się w lepszej sytuacji? Komu zwiększyliśmy dostęp do pracy, transportu, edukacji czy usług, a kto nadal pozostaje poza nimi? – wskazuje Emilia Wasielewska.
Ten sposób myślenia ma szczególne znaczenie dla regionów transformujących się gospodarczo. Sprawiedliwa transformacja (Just Transition) nie powinna być oceniana jedynie liczbą nowych inwestycji czy utworzonych miejsc pracy. Istotne jest również to, kto może z tych miejsc pracy skorzystać i czy transformacja zmniejsza, czy zwiększa różnice terytorialne.
Od konsultowania do współdecydowania
Trzecim filarem jest zaangażowanie mieszkańców i współzarządzanie (Citizen Engagement and Co-governance).
Partnerstwo analizuje narzędzia pozwalające włączać mieszkańców wcześniej niż na etapie konsultacji gotowego dokumentu. Chodzi o udział w diagnozowaniu problemów, zbieraniu wiedzy, projektowaniu usług oraz ocenie ich jakości.
Szczególna uwaga kierowana jest do grup, których głos słabiej przebija się w klasycznych formach konsultacji: dzieci i młodzieży, seniorów, osób z niepełnosprawnościami, mieszkańców znajdujących się w trudniejszej sytuacji ekonomicznej oraz grup marginalizowanych.
Trzy działania Partnerstwa tworzą w efekcie jeden mechanizm: partycypacja dostarcza wiedzy o rzeczywistych potrzebach, dobre dane pozwalają zobaczyć nierówności, a finansowanie powinno zostać skierowane tam, gdzie może przynieść rzeczywistą zmianę.
Celje: zatrzymywanie talentów wymaga czegoś więcej niż miejsc pracy
Praktycznym przykładem takiego zintegrowanego podejścia był projekt MAG-NET – Siły magnetycznego przyciągania sieci miejskiej (MAG-NET – MAGnetic Attraction Forces of the City Network).
Projekt realizowany przez Celje wychodzi z założenia, że na decyzję o pozostaniu w mieście wpływa jednocześnie kilka elementów: dostępne mieszkania, mobilność, energia, możliwości gospodarcze, życie publiczne, poczucie przynależności oraz możliwość wpływania na otoczenie. Case Studies Posters_0
W prace zaangażowano przedstawicieli samorządu, instytucji publicznych, biznesu, nauki, organizacji społecznych i mieszkańców. W badaniach bazowych w Celje i Prebold uczestniczyło ponad 2100 mieszkańców, ponad 60 lokalnych partnerów pracuje w pięciu zespołach międzysektorowych, a wydarzenia i działania projektu dotarły już do ponad 5000 osób. Case Studies Posters_0
Dzieci i młodzież jako współtwórcy miasta
Szczególne znaczenie dla Aglomeracji Konińskiej miały rozwiązania kierowane do młodych mieszkańców.
Podczas wizyt studyjnych uczestnicy poznali Centrum Młodzieżowe w Celje (Celje Youth Centre), które tworzy warunki do aktywności społecznej, wolontariatu, rozwoju kompetencji, realizowania własnych pomysłów i korzystania z możliwości międzynarodowych.
Zaprezentowano również tworzone DOM – Centrum Miejskich Wydarzeń (DOM – Centre Urban Happening), projektowane jako przestrzeń dla młodzieży, kreatywności i lokalnej aktywności, oraz Tehnopark Celje – Park Nauki i Rozrywki (Tehnopark Celje – Science and Entertainment Park), łączący edukację, naukę i orientację dotyczącą przyszłych kompetencji. Description of themes, workshop…
– Szczególnie interesujące było dla mnie to, że Celje nie traktuje młodych wyłącznie jako grupy odbiorców usług. Są oni uczestnikami życia miasta. Dotyczy to także osób poniżej 18. roku życia, o których wiele programów rozwojowych i mechanizmów finansowania nadal zbyt często zapomina. Zarówno Konin, jak i Celje posiadają tytuł Miasta Przyjaznego Dzieciom. Dlatego te rozwiązania są dla nas tym bardziej interesujące i warte przeanalizowania pod kątem możliwości wykorzystania w Koninie i Aglomeracji Konińskiej – podkreśla Emilia Wasielewska.
Miasto potrzebuje także dobrej opowieści o sobie
Podczas dyskusji pojawił się również mniej oczywisty aspekt odpływu młodych mieszkańców: lokalna narracja o mieście i regionie.
– Jeżeli przez kilkanaście lat młody człowiek słyszy, że w jego mieście nic się nie dzieje, nie ma perspektyw i jedyną drogą do sukcesu jest wyjazd, trudno oczekiwać, że jako dorosły nagle zobaczy właśnie tam miejsce dla swojej przyszłości. Dlatego mówmy dobrze o swoich miastach i o swojej aglomeracji. Nie chodzi o ukrywanie problemów. Chodzi o to, żeby obok problemów dostrzegać również możliwości, ludzi, projekty i zmiany, które już się dzieją – mówi Emilia Wasielewska.
To podejście dobrze koresponduje z jednym z głównych wniosków Policy Lab: miasta kurczące się nie są jedynie biernymi odbiorcami procesów demograficznych. Mogą aktywnie wpływać na swoją przyszłość poprzez decyzje dotyczące gospodarki, przestrzeni, usług, edukacji, talentów i jakości życia. Description of themes, workshop…
Europejska wymiana doświadczeń jako narzędzie polityki lokalnej
W wydarzeniu uczestniczyli m.in. przedstawiciele Komisji Europejskiej – Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej (European Commission, DG REGIO), OECD, środowiska naukowego oraz samorządów i regionów z różnych części Europy. Prezentowane były doświadczenia m.in. Celje, Zasavje, Nardò, Stalowej Woli, Koszyc, Rovereto, Limerick, Kozani i Saldus.
Ich znaczenie nie polega wyłącznie na prezentowaniu „dobrych praktyk”. Wartością takich spotkań jest możliwość porównania różnych modeli reagowania na podobne wyzwania – odpływ talentów, dostęp do mieszkań, transformację gospodarczą, starzenie się społeczeństwa, ograniczone zasoby instytucjonalne czy współpracę ponad granicami administracyjnymi.
Dla Aglomeracji Konińskiej udział w EUI Focused Policy Lab był więc przede wszystkim elementem uczenia się i budowania zdolności całego obszaru funkcjonalnego. Pozwala konfrontować własne doświadczenia z rozwiązaniami innych miast, ale także wnosić do debaty europejskiej perspektywę średniego miasta i otaczających je gmin – obszaru, w którym transformacja gospodarcza, demografia, mobilność i dostęp do usług są ze sobą bezpośrednio powiązane.
I właśnie w tym wymiana doświadczeń pomiędzy miastami ma realną europejską wartość: nie jako katalog inspiracji, lecz jako sposób testowania rozwiązań, uczenia się na doświadczeniach innych i przekładania lokalnej praktyki na lepsze polityki – zarówno lokalne, jak i europejskie.
